Polska na tle innych krajów: jakich składników odżywczych brakuje kobietom?

Na tle Europy Zachodniej, USA i Japonii Polska wyróżnia się przede wszystkim częstszą niedokrwistością u kobiet i dużym niedoborem witaminy D, ale bardzo podobnie wyglądają nasi sąsiedzi z Europy Środkowej. Według szacunków WHO za 2023 rok niedokrwistość miało 23,4% kobiet w Polsce w wieku 15–49 lat, 24,6% w Czechach, 25,3% na Słowacji i 23,7% na Litwie, podczas gdy w Niemczech 14,0%, a w Wielkiej Brytanii 13,6% ^[1]. Średnia światowa wynosi 30,7% ^[1]. Część różnic może wynikać z tego, jak żywność jest wzbogacana i jak mało słońca mamy zimą, ale dane z różnych krajów nie są w pełni porównywalne. Szczegóły o każdym składniku i o tym, gdzie go szukać w polskiej kuchni, znajdziesz w artykule Jakich składników odżywczych najczęściej brakuje kobietom w Polsce?.

---

Ile kobiet ma niedokrwistość w Polsce i w innych krajach?

Najłatwiej porównać kraje na podstawie szacunków Światowej Organizacji Zdrowia, bo liczone są jedną metodą dla wszystkich państw. WHO uznaje za niedokrwistość stężenie hemoglobiny poniżej 120 g/l u kobiet niebędących w ciąży i poniżej 110 g/l u kobiet w ciąży ^[2]. Niedokrwistość ma różne przyczyny, ale jedną z najczęstszych jest niedobór żelaza ^[3].

(Szacunki WHO Global Health Observatory według Banku Światowego, wskaźnik SH.ANM.ALLW.ZS, i Our World in Data ^[1,4]).

Polska trafia do grupy z najwyższymi wynikami w tym zestawieniu, razem z Czechami, Słowacją i Litwą. Kraje Europy Zachodniej, USA i Japonia mają odsetki niższe o kilka punktów procentowych. Według tych samych danych odsetek w Polsce wzrósł z 21,1% w 2019 roku do 23,4% w 2023 roku ^[4]. W Czechach wzrost był podobny, z 22,5% do 24,6%, a w Niemczech z 11,5% do 14,0% ^[4].

WHO nie podaje osobnego szacunku dla Tajwanu. Tamtejsze badanie krajowe z lat 2017–2020 wykazało niedokrwistość u 19,1% kobiet w wieku 15–49 lat ^[5], ale to pomiar z innej metody, więc nie wpisujemy go do tabeli.

---

Co w polskiej diecie może mieć tu znaczenie?

Z danych WHO nie da się wyczytać przyczyn, ale polskie badania podpowiadają kilka tropów.

Pierwszy to samo żelazo. Kobiety w wieku 19–50 lat potrzebują według polskich norm 18 mg żelaza dziennie ^[3]. W małym badaniu 60 kobiet z Poznania średnie spożycie wyniosło 7 mg, czyli około 39% normy ^[6]. To zbyt mała grupa, by mówić o całym kraju, ale pokazuje, że w typowym jadłospisie łatwo o niedobór.

Drugi to sposób jedzenia. Pacjent.gov.pl zwraca uwagę, że herbata, kawa i kakao oraz mleko i nabiał utrudniają wchłanianie żelaza, jeśli spożywa się je razem z jego źródłami ^[3]. Herbata do obiadu czy kawa z mlekiem zaraz po posiłku to u nas częste przyzwyczajenia, choć nie znaleźliśmy danych, które pozwoliłyby porównać ich skalę z innymi krajami.

Trzeci to obfite miesiączki, polipy czy mięśniaki macicy, które polskie wytyczne ginekologiczne wymieniają wśród przyczyn niedokrwistości z niedoboru żelaza ^[7]. Takie przyczyny nie zależą od kraju, ale łatwo je przeoczyć, jeśli nie robi się regularnie morfologii.

---

Czy żywność jest wzbogacana tak samo jak w innych krajach?

Nie, i to jedna z wyraźniejszych różnic. W Stanach Zjednoczonych od 1998 roku obowiązuje wzbogacanie produktów zbożowych kwasem foliowym ^[8]. Wielka Brytania od dawna wzbogaca mąkę żelazem i kilkoma innymi składnikami, a od końca 2026 roku do mąki pszennej innej niż pełnoziarnista ma być dodawany także kwas foliowy ^[9,10]. Według Food Fortification Initiative Polska, Czechy i Niemcy nie mają obowiązkowego wzbogacania mąki ^[9].

Dla Polek oznacza to, że foliany pochodzą głównie z warzyw i z suplementów. W badaniu WOBASZ II zalecaną ilość folianów z dietą osiągało 13,4% kobiet ^[11], a Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników zaleca, by kobiety planujące ciążę przyjmowały foliany co najmniej przez 12 tygodni przed poczęciem ^[12].

Inaczej jest z jodem. W Polsce od 1997 roku obowiązuje jodowanie soli kuchennej ^[13]. Mimo to w badaniu 91 kobiet w ciąży z zachodniej Polski niedobór jodu według stężenia w moczu stwierdzono u 71,5% z nich ^[14]. To mała grupa z jednego regionu, ale pokazuje, że w ciąży sama jodowana sól może nie wystarczać.

---

Witamina D w Polsce i w Europie

W Polsce promieniowanie UVB potrzebne do wytwarzania witaminy D spada zimą prawie do zera przez około pół roku ^[15]. W badaniu z 22 polskich miast, przeprowadzonym późną zimą i wiosną 2014 roku, stężenie 25(OH)D poniżej 20 ng/ml miało 65,8% dorosłych ^[16].

Dla porównania analiza 14 badań populacyjnych z Europy, obejmująca 55 844 osoby, wykazała, że stężenie poniżej 50 nmol/l (czyli 20 ng/ml) miało średnio w ciągu roku 40,4% badanych ^[17]. Polskie badanie mierzyło jednak witaminę D w najgorszej porze roku, a europejska analiza uśredniała wyniki z całego roku, więc różnica między tymi liczbami jest częściowo efektem metody. Pewne jest tyle, że zimą w naszej szerokości geograficznej trudno o witaminę D ze słońca, a tłuste ryby i tran nie wystarczą, by utrzymać letni poziom ^[15]. Dlatego polskie wytyczne zalecają dorosłym, którzy nie spędzają latem wystarczająco dużo czasu na słońcu, suplementację przez cały rok ^[15].

---

Dlaczego tych liczb nie można porównywać jeden do jednego?

Szacunki WHO są wynikiem modelu opartego na danych z lat 1995–2023, uzupełnianych tam, gdzie brakuje świeżych pomiarów ^[2]. Krajowe badania żywieniowe prowadzi się w różnych latach, na różnych grupach wiekowych, różnymi metodami i z innymi normami. Witamina D zależy od pory roku, w której pobrano krew. Dlatego różnica o jeden czy dwa punkty procentowe między krajami nie mówi wiele, a większe różnice warto traktować jako sygnał, nie jako dowód przyczyny.

Najważniejsze dla ciebie jest to, co pokaże twoje własne badanie krwi. Przy obfitych miesiączkach, długotrwałym zmęczeniu albo planowaniu ciąży warto porozmawiać z lekarzem rodzinnym w POZ lub z ginekologiem o morfologii, ferrytynie i suplementacji.

---

Najczęstsze pytania

Q1. Czy to, że Polska ma wyższy odsetek niedokrwistości niż Niemcy, znaczy, że Polki gorzej się odżywiają?

Niekoniecznie. Szacunki WHO są modelowe i nie pokazują przyczyn ^[2]. Na niedokrwistość wpływa wiele czynników, w tym obfite miesiączki i choroby ginekologiczne ^[7]. Różnica jest sygnałem, by nie lekceważyć zmęczenia i robić morfologię, a nie oceną diety.

Q2. Czy w Polsce chleb jest wzbogacany kwasem foliowym?

Według Food Fortification Initiative Polska nie ma obowiązkowego wzbogacania mąki ^[9]. Foliany trzeba więc czerpać z warzyw, a przed ciążą także z suplementów, zgodnie z zaleceniami ginekologa ^[12].

Q3. Skoro sól jest jodowana, czy w ciąży muszę myśleć o jodzie?

Tak, warto to omówić z lekarzem. W polskim badaniu kobiet w ciąży niedobór jodu był częsty, mimo że sól jest jodowana, a większość badanych deklarowała przyjmowanie preparatów z jodem ^[13,14].

Q4. Dlaczego w Polsce tak często brakuje witaminy D?

Głównie z powodu klimatu: przez około pół roku słońce praktycznie nie pozwala skórze wytworzyć witaminy D ^[15]. Z jedzenia trudno ją uzupełnić, dlatego polskie wytyczne przewidują całoroczną suplementację u osób, które latem mało przebywają na słońcu ^[15].

---

Źródła

Źródła (17)

1. World Bank. Prevalence of anemia among women of reproductive age (% of women ages 15–49), SH.ANM.ALLW.ZS, 2023 (dane WHO GHO). https://api.worldbank.org/v2/country/POL;CZE;DEU;SVK;LTU;UKR;GBR;USA;ESP;KOR;SGP;HKG;WLD;JPN;CHN;PHL;VNM;THA;MYS/indicator/SH.ANM.ALLW.ZS?date=2023&format=json&per_page=100
2. World Health Organization. Global Health Observatory. Anaemia in women of reproductive age (aged 15–49), prevalence (%). https://www.who.int/data/gho/data/indicators/indicator-details/GHO/prevalence-of-anaemia-in-women-of-reproductive-age-(-)
3. pacjent.gov.pl. Żelazo – dlaczego jest nam potrzebne (normy według: Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H, red. Normy żywienia dla populacji Polski. NIZP PZH – PIB, Warszawa 2024). https://pacjent.gov.pl/print/pdf/node/6908
4. Our World in Data. Prevalence of anemia among women of reproductive age (% of women ages 15–49), dane WHO GHO za pośrednictwem Banku Światowego. https://ourworldindata.org/grapher/prevalence-of-anemia-in-women-of-reproductive-age-aged-15-29?tab=table
5. 衛生福利部國民健康署. 我國約2成育齡婦女有貧血現象 儲鐵4招 準媽咪「孕」籌帷幄. 2023. https://www.mohw.gov.tw/fp-16-73893-1.html
6. Dudek M, Kocyłowski R, Kokocińska K, et al. Ocena podaży żelaza i kwasu foliowego u kobiet w wieku rozrodczym. Forum Leczenia Otyłości 2017;8(2):88–95. https://journals.viamedica.pl/forum_leczenia_otylosci/article/view/54483/44421
7. Sieroszewski P, Bomba-Opoń D, Cnota W, et al. Guidelines of the Polish Society of Gynecologists and Obstetricians on the diagnosis and treatment of iron deficiency and iron deficiency with anemia. Ginekologia Polska 2023;94(5):415–422. https://journals.viamedica.pl/ginekologia_polska/article/download/GP.a2022.0153/69704
8. Williams J, Mai CT, Mulinare J, et al. Updated Estimates of Neural Tube Defects Prevented by Mandatory Folic Acid Fortification — United States, 1995–2011. MMWR 2015;64(1). https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6401a2.htm
9. Food Fortification Initiative. Europe (status obowiązkowego wzbogacania mąki w krajach europejskich). https://ffinetwork.org/europe/
10. UK Government. Birth defects prevented by fortifying flour with folic acid. 14.11.2024. https://www.gov.uk/government/news/birth-defects-prevented-by-fortifying-flour-with-folic-acid
11. Waśkiewicz A, Szcześniewska D, Szostak-Węgierek D, et al. Are dietary habits of the Polish population consistent with the recommendations for prevention of cardiovascular disease? — WOBASZ II project. Kardiologia Polska 2016;74(9):969–977. https://journals.viamedica.pl/polish_heart_journal/article/view/KP.a2016.0003/58291
12. Seremak-Mrozikiewicz A, Bomba-Opoń D, Drews K, et al. Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące suplementacji folianów oraz warunków dodatkowej suplementacji choliny i witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, w ciąży i w połogu. PTGiP 2024. https://ptgin.pl/sites/scm/files/2024-04/Foliany - Stanowisko Ekspertów PTGiP 2024.pdf
13. Zygmunt A, Adamczewski Z, Wojciechowska-Durczyńska K, et al. Evaluation of efficacy of iodine prophylaxis in Poland based on the examination of schoolchildren living in Opoczno Town (Lodz Voivodship). Thyroid Research 2012;5:23. https://link.springer.com/content/pdf/10.1186/1756-6614-5-23.pdf
14. Filipowicz D, Szczepanek-Parulska E, Mikulska-Sauermann AA, et al. Iodine deficiency and real-life supplementation ineffectiveness in Polish pregnant women and its impact on thyroid metabolism. Frontiers in Endocrinology 2023;14. https://www.frontiersin.org/journals/endocrinology/articles/10.3389/fendo.2023.1068418/text
15. Płudowski P, Kos-Kudła B, Walczak M, et al. Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland. Nutrients 2023;15(3):695. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9920487
16. Płudowski P, Ducki C, Konstantynowicz J, Jaworski M. Vitamin D status in Poland. Polskie Archiwum Medycyny Wewnętrznej 2016. https://www.mp.pl/paim/issue/article/3479/
17. Cashman KD, Dowling KG, Škrabáková Z, et al. Vitamin D deficiency in Europe: pandemic? American Journal of Clinical Nutrition 2016;103(4):1033–1044. https://zaguan.unizar.es/record/48655

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli masz niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem.

Ten artykuł ma charakter ogólnoinformacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka.